KORTE HISTORIEK VAN HET BORMSHUIS
In 1971 ontstond uit een samenvoeging van het toen te Antwerpen actieve Bormskomitee en het ‘Foto- en Filmarchief dr. Borms’, dat zich eveneens te Antwerpen toelegde op het verzamelen van allerhande materiaal voor het maken van een echte Bormsfilm, het Borms Dokumentatie- en Aktiecentrum (BDAC). Vanaf dat ogenblik werd Jan van Hoogten zoniet de spil dan toch de drijvende kracht van het BDAC. Hij zette zich vooral in voor de verzameling van documenten, foto’s en tijdschriften. Ook legde hij de basis van een gespecialiseerde bibliotheek ten dienste van alle belangstellenden.
Hoofdzaak was in die beginperiode een reizende tentoonstelling rond dr. Borms, de Vlaamse Beweging, de repressie en de amnestiestrijd. In heel Vlaanderen oogstte die tentoonstelling een opvallend succes met een jaarlijks hoogtepunt te Diksmuide bij de IJzerbedevaart. Aan die tentoonstelling werd meestal een Bormsavond gekoppeld met films, diareeksen en spreekbeurten, die vaak getuigenissen werden over de behandelde periode. We denken daarbij onder meer aan de betreurde Dries Bogaert en Jan van Hoogten, en aan Oswald van Ooteghem en mr. Herman Wagemans.
Van meet af aan ging ook zeer veel aandacht – en terecht! – naar de jaarlijkse Bormsherdenking te Merksem, die ooit in de catacomben van een Antwerpse kloosterkerk begon en stilaan is uitgegroeid tot een indrukwekkende manifestatie van trouw, een blijvend succes.
Het oorspronkelijke opzet, een échte Bormsfilm, bleek meer en meer een niet te realiseren project. Daarom groeide stilaan de gedachte aan een Bormshuis te Antwerpen. Hier past het de onmeetbare verdienste te onderstrepen van onze stichter-voorzitter Jan van Hoogten. Onverpoosd heeft hij jarenlang, dag aan dag, geijverd om de nodige financiële middelen te vergaren. Hij wist – en wij weten het vandaag nog – dat alleen op de steun van de “gewone Vlaamse man” kan gerekend worden. Subsidies van een staat die dr. Borms heeft vermoord, waren ondenkbaar en subsidies van machtige groepen en organisaties bleven nagenoeg uit en van de Vlaamsnationale partijen kwam slechts zelden een bemoedigend schouderklopje. Jan hield echter vol. In zijn woonhuis aan de Antwerpse Kreeftstraat maakte hij plaats voor een groeiende collectie. Toen hij door omstandigheden dit pand moest verlaten, besliste hij – tegen veel goedmenende raad in – een eigen huis te verwerven, dat tot een levend Bormshuis moest en zou omgevormd worden.
Het vereiste kapitaal werd met stukjes en beetjes bijeengebracht en in 1980-1981 werd het pand aan de Volkstraat – aangeboden als ‘opbrengsthuis’ – aangekocht. Op dat ogenblik, wanneer de meeste mensen afhaken om “op hun lauweren te gaan rusten” – Jan van Hoogten was reeds de kaap van 80 voorbij! – heeft hij dan toch nog dit Bormshuis gerealiseerd. Hij beschouwde het als zijn levensopdracht om met dit levende huis dr. Borms blijvend te eren. Wie het Bormshuis bezoekt, zal bewonderend beamen: zijn opzet is geslaagd.
Dank u, Jan.
In 1983 werd de gevel een eerste keer schoongemaakt. Dit werd mogelijk na een geslaagde “Gevelactie”, waarbij tal van Bormsvrienden weer eens hun steentje bijdroegen. Toen werd ook een plaquette met de beeltenis van dr. Borms aan de gevel bevestigd. In de loop van de volgende jaren werden voortdurend kleinere verbeteringen aan en in het huis aangebracht.
Zoals reeds vermeld, werd in 1993 het Bormshuis aan een grondige opknapbeurt onderworpen. De voorgevel werd opgefrist en op de benedenverdieping zelfs volledig vervangen. De eerste verdieping werd omgevormd tot Toonzaal Jan van Hoogten en in december 1993 ingewijd met een eerste tentoonstelling rond Antwerpen, een stad in een beweging. Bij die feestelijke heropening was het huis haast te klein om alle bezoekers te bevatten. Dat was een gewaardeerde aanmoediging voor alle medewerkers. Ook het feit dat in de loop van de jaren vele Vlamingen schenkingen deden zowel van boeken en tijdschriften als van kunstwerken, bewijst dat het Bormshuis vertrouwen geniet in Vlaanderen.
Wij vragen ieder van u: blijf ons helpen om deze erfenis niet alleen in stand te houden, maar ook verder uit te bouwen. Daartoe rekenen wij op het nationaal bewuste Vlaanderen.
Wim van Onckelen (†)
Voorzitter BDAC 1993-1996
In januari 1999 werd de naam Borms Dokumentatie- en Aktiecentrum (BDAC) gewijzigd in Bormshuis, documentatie- en archiefcentrum voor de geschiedenis van de Vlaamse Beweging, kortweg Bormshuis.
Deze benaming verwoordt beter de hedendaagse werking van onze vereniging.
DE BEZIELERS VAN HET BORMSHUIS
Bijdrage door Wim van Onckelen over stichter en voorzitter Jan van Hoogten (1971-1993). Verschenen in Broederband, 30ste jrg. nr. 4, april 1994.
Bijdrage door Jan van Hoogten over voormalig voorzitter van het Dagelijks Bestuur Dries Bogaert. Verschenen in Dries Bogaert 65, Liber Amicorum, Antwerpen, 1983.
Bijdrage door Luk Dieudonné, huidig ondervoorzitter van het Bormshuis over voorzitter Wim van Onckelen (1993-1996).
Bijdrage door Bormshuisconservator Lieve van Onckelen over Mr. Herman Wagemans, voorzitter (1996-2002).