In memoriam
Herman Wagemans
 

Op 4 april 2006 overleed te Antwerpen advocaat Herman Wagemans, gewezen voorzitter van het Bormshuis.
 
In het laatste oorlogsjaar van de Grote Oorlog werd Herman Wagemans in de Brusselse randgemeente Sint-Lambrechts-Woluwe op 25 maart 1918 geboren. Na de dood van zijn vader, vestigde zijn moeder zich in haar geboorteplaats Hoogstraten, waar Herman school liep in het Klein Seminarie en er de rest van zijn jeugd doorbracht.
 
Hoogstraten had toen al een traditie als Vlaamsgezinde gemeente en daarbij speelde het Klein-Seminarie een cruciale rol. Deze in 1835 opgerichte school die middelbaar onderwijs verzorgde ter voorbereiding van de eigenlijke priesteropleiding aan een (groot-)seminarie was daarna tot 1906 volledig verfranst. Doch in 1872 – twee jaar voor dat de Vlaamse scholieren- en studentenbeweging vanuit het Klein-Seminarie van Roeselare werd georganiseerd – was er aan het Hoogstraatse Klein-Seminarie al een Vlaamsgezinde scholierenkring actief. Vlaamsgezinde en semi-illegale tijdschriften als De Vlaemsche Keikop en De Student (AKVS) zagen er het levenslicht.
Niet zo toevallig dus dat heel wat bekende figuren uit de Vlaamse Beweging oud-leerlingen van het Kempisch ‘pastoorsfabriekske’ zijn zoals Lieven Gevaert, Jozef Goossenaerts, August Laporta en… Herman Wagemans. Die was actief in de scholierenvereniging ‘Zoo woord, zoo daad’ die later opging in het Algemeen Katholiek Vlaamsch Studentenverbond.
 
Daarna studeerde Herman Wagemans vanaf 1937 rechten te Leuven, waar hij tijdens het academiejaar 1939-1940 een opgemerkte preses was van het Katholiek Vlaamsch Hoogstudentenverbond. Zo nam hij als preses deel aan de begrafenis van rector Paulin Ladeuze die niet echt van overdreven sympathie voor de Vlaamse verzuchtingen kon verdacht worden. Dit leidde tot enige ontevredenheid bij de Vlaamsgezinde studenten, maar Herman Wagemans wist in zijn rouwhulde op diplomatieke wijze hun gevoelens te vertolken. Toen hij na de Duitse inval terugkeerde naar Leuven zag hij tot zijn grote ontsteltenis aan het stamlokaal van het KVHV een hakenkruisvlag hangen, waarop hij prompt het KVHV naar een ander lokaal overplaatste.
Tijdens het jaar 1940-1941 was hij nog hoofdredacteur van het KVHV-tijdschrift Ons Leven.
 
Na zijn studies vestigde hij zich in 1941 als jong advocaat te Antwerpen en onthield zich voor de rest van de oorlog, onder het motto “onverfranst, onverduitst”, van elke politieke activiteit.
Na de ‘bevrijding’ werd hij in september 1944 een van de schaarse moedige advocaten die de steun en toeverlaat was voor ontelbare repressieslachtoffers. Dat werd hem in bepaalde kringen blijkbaar niet in dank afgenomen want in november 1945 werd hij zelf tot zeven jaar veroordeeld op de aanklacht van verklikking, beschuldiging waarvoor hij op 22 juni 1946 in beroep evenwel werd vrijgesproken.
 
Zo kwam hij uitgerekend in dezelfde cel terecht waar ook Willem de Meyer verbleef. Het resultaat laat zich raden: in de Antwerpse Begijnenstraat werden plannen gesmeed voor de heroprichting van het vooroorlogse Vlaamsch Nationaal Zangverbond en in 1948 werd Herman Wagemans dan ook de eerste voorzitter van het Algemeen Nederlands Zangverbond.
Op het eerste zangfeest na de oorlog van dat jaar te Kortrijk, deed hij een oproep voor verzoening tussen wit en zwart. Dit was aanleiding voor een door het Jeugdverbond voor Katholieke Actie opgezette hetze die hem in 1949 dwong ontslag te nemen. In 1950 werd hij terug voorzitter. In 1952, het jaar dat hij definitief ontslag nam, pleitte hij tijdens het zangfeest te Brussel opnieuw voor amnestie.
 
In 1948 was hij ook actief geworden in het Verbond van Vlaamse Oud-Strijders, eerst als lid van de raad van beheer, en vanaf 1968 als nationaal ondervoorzitter.
 
Ook partijpolitiek werd Herman Wagemans actief. Zo werd hij in 1952 de eerste Vlaams-nationale gekozene na de kwade jaren, verkozen als gemeenteraadslid voor de Vlaamse Concentratie te Antwerpen. Op 11 april 1954 werd hij als vertegenwoordiger van de Vlaamse Concentratie verkozen als eerste Vlaams-nationale volksvertegenwoordiger op de kartellijst Christelijke Vlaamse Volksunie.
Op 21 november 1954 (op 15 december werden de statuten officieel ondertekend) richtte hij te Antwerpen samen met Frans Baert, Wim Jorissen, René Proost, Ludo Sels, Rudi van der Paal en Frans Van der Elst officieel de Volksunie op. Hij werd ondervoorzitter.
Wagemans bleef dan volksvertegenwoordiger voor de VU tot 1958. Daarna zetelde hij nog jaren als gemeenteraadslid (1953-1958 en 1965-1980) en als provincieraadslid (1965-1974) voor de Volksunie.
 
Doch langzaamaan voelde Wagemans zich steeds minder goed in zijn vel bij de Volksunie, en met hem vele anderen. Zo werd hij in april 1974 – nog vóór er sprake was van het Egmontpact! – voorzitter van de Vlaams-Nationale Raad, een overkoepeling van radicale Vlaams-nationale organisaties, die niet langer heil zagen in de verlinkste koers van de Volksunie. Het initiatief ging reeds in oktober 1975 ter ziele, maar kan enigszins beschouwd worden als een voorafspiegeling van het latere Vlaams Blok.
 
Ook na de repressie bleef Herman Wagemans de juridische toeverlaat van honderden Vlaams-nationale militanten die vanwege hun militante activiteiten kennis mochten maken met het Belgische gerecht. Zo verdedigde hij onder meer de zogenaamde "Negen van Laken", VU-militanten die in 1970 betrokken waren bij een incident met een plakkersploeg van het FDF, waarvan er een kort daarna aan een hartinfarct overleed. Ook in het monsterproces tegen de Vlaamse Militanten Orde in het begin van de jaren tachtig was hij een van de centrale verdedigers.
Zo leerde ook uw dienaar hem kennen als verdediger van een medebeklaagde, tijdens een proces naar aanleiding van een verboden betoging.
 
De spreekbeurten en redevoeringen die hij hield, onder meer om amnestie te eisen (één van de kernpunten van zijn activisme), zijn niet te tellen. Wagemans heeft steeds sterk gepleit voor de amnestiegedachte.
 
Daarnaast was hij al in de periode dat Jan Van Hoogten voorzitter was van het BDAC (het huidige Bormshuis) ondervoorzitter van onze vereniging. Hij bleef het ook toen Wim Van Onckelen de taak van voorzitter op zich nam in 1993. Toen die in november 1996 overleed, aarzelde Herman Wagemans niet om zijn verantwoordelijkheid op te nemen en antwoordde positief op de vraag van het bestuur om voorzitter te worden. Hij bracht de gesprekken die leidden tot samenwerking met het tijdschrift Broederband (en die opgestart waren onder Wim van Onckelen) tot een goed einde en werd hoofdredacteur van het nieuwe tijdschrift Bormshuis-Broederband. Daarbij dient opgemerkt dat hij toen al een jaar hoofdredacteur was van Broederband. Als voorzitter van onze vereniging was hij steeds de wijze man, die altijd de inzet van zijn medewerkers wist te waarderen. In 2002 maakte hij duidelijk de voorzittershamer te willen doorgeven, waarna Hugo Van Dingenen het begin 2003 van hem overnam.
 
Ondertussen zette hij zich in 1998 sterk af tegen de hetze die in het ANZ werd gevoerd tegen het Vlaams Nationaal Jeugdverbond en tegen de politiek van uitsluiting zoals die door het IJzerbedevaartcomité werd gevoerd.
 
Dit is slechts een kleine greep uit het rijk gevulde leven van een man die van in zijn jeugd trouw bleef aan zijn ideaal. Hij was ook een minzame man, die de inzet van anderen op prijs kon stellen. Bovenal was hij een man die niet bang was om zijn nek uit te steken, die radicaal bleef uitkomen voor zijn ideeën. Denken we maar aan 2002 toen hij – al op hoge leeftijd – bereid was om het woord te voeren op de ‘Alternatieve IJzerbedevaart’ te Diksmuide. Die kon niet doorgaan, dankzij een verbod te elfder ure nota bene op inspiratie van het IJzerbedevaartcomité; maar Herman Wagemans had er wel zijn nek voor uitgestoken. En zo kon hij best getypeerd worden, als een idealist die steeds bleef ijveren voor zijn ideeën.
Eind 2002 lag hij mee aan de grondslag van de vzw IJzerwake, waarvan hij erevoorzitter werd.
 
Meester Herman Wagemans was een sterke pleiter die behoedzaam, maar met een scherpe analytische geest opkwam voor het rechtlijnige Vlaams-nationalisme en voor eenheid in het Vlaams-nationalisme. Denken we maar aan zijn oproep aan N-VA en (toen nog) Vlaams Blok in dit tijdschrift: “Geen kemphanen, maar kompanen!”
Met hem verliest het bewuste Vlaanderen een van zijn stille, maar standvastige voormannen én de nestor van het Vlaams-nationalisme in Antwerpen.
 
De redactie van Bormshuis-Broederband en het bestuur van het Bormshuis bieden mevrouw Je Wagemans-van Nueten hun oprechte deelneming aan bij het verlies van haar echtgenoot.
 
Luk Dieudonné